#ELO2015 (1)

fot. Anna Nacher

This is going to be a modest attempt at blogging in English (I warn you, it might be continued, at least sometimes). Actually it has started as an idea to write a short blog post sharing a few thoughts after the excellent international conference but now it turns out I’m well into 1330-word long post and haven’t even touched on the thoughts noted during the panels and performances I have attended 🙂 So, #ELO2015, part 1.

Do not expect, however, the official report of any sort – as I said, I just want to share some impressions from the awesome scholarly event. (Thank you, Kathi Inman Berens for accepting my request to use your photos from the event – more to see as Flickr album). Here’s Kathi’s Storif-ied report from the conference. Also, Anastasia Salter published another report in The Chronicle of Higher Education.

I’m writing in English not so much out of vanity, hoping to find a global audience (and vain we, as academics, can be! 🙂 as rather for entirely different reason: to keep the inspirations, thought and ideas flow, in accordance with the general mood of Electronic Literature Organisation Conferences. I’ve attended two of them so far: the one in 2013 in Paris and now, two years later in Bergen (I missed the one in Milwaukee, USA in 2014 though). The two events were hosted in completely different environments: one being THE city, imbued with all the rich narrative textures accumulated through time and materialized in various media, another – a compact, scenic, very walkable town squeezed between the coast and the mountains, offering both the breath of fresh air and a glimpse into several layers of history from the ancient Vikings through  Hanzeatic world of networked economy and culture to the cutting-edge new technology hot spot (one can easily notice Tesla’s car outlet on the way from the airport).

Espen Aarseth (and Jill Walker Rettberg), opening keynote lecture, fot. Kathi Inman Berens

Espen Aarseth (and Jill Walker Rettberg), opening keynote lecture, fot. Kathi Inman Berens

As far apart as Paris and Bergen seem to be, both conferences had at least one thing in common: the attitude. The group of people attending these conferences (and, I dare to say, the scene of e-lit in general) is probably the most supportive, hospitable and welcoming I’ve encountered so far. Considering how often the opening remark at the various presentation gets crafted into something of a warning: „I’m not really into e-literature”, this is also probably the most open-minded audience of scholars and media practitioners in the academic world. On the other hand, due to many reasons, the very category of e-literature keeps stirring controversy and discussion, of which we’ve been reminded during the opening keynote lectures by Espen Aarseth and Stuart Moulthrop. Aarseth questioned (in a somewhat provocative way) the notion of e-literature itself, stating for example that games could be considered its most important form. Regarding the number of interactive multi- and transmedia e-lit installations, it is a good point. Actually, as my field of research is mostly media art, I frame the considerable body of e-lit work as such, therefore sometimes the discussion focusing too much on „literariness” or grounded in the heavily text-based thinking seems to miss the point. When, for example, Stuart Moulthrop elaborated on movement from text to context, I couldn’t help but think: what if discriminating between both is not easy or even possible?  Especially in the environment of corporate networked media when business decisions strongly affect the way we access the content? And what about the whole school of thought represented by Stanley Fish and his deconstruction of text/context divide? What about paratextuality? (following simultaneously  #ELO2015 on Twitter I could see that similar questions bothered also others in the hall). During the panel I was moderating on the same day, Hybrid Books, Augmented Artists’ Books, Touch Literatury and Interactivity, Kathi Inman Berens provided an interesting example of how difficult discriminating between text and context can be in today’s ecosystem of corporate media when she demonstrated how e-lit’s alleged obsolescense can actually be linked to planned obsolescence, in-built in the whole range of Apple’s mobile devices. Kathi explained how adapting Steve Tomasula’s TOC to iPad prevents the audience from reaching out to its original version designed for the older OS (her presentation was based on the chapter published in this collection). On the other hand, combining „the old” and „the new” (I’m always wary of using such adjectives when media technolgies are concerned, following the Lisa Gitelman’s books on the subject of new media and the whole endeavour of remediation theory) can bring about an extremely interesting and inspiring way of inquiry – Søren Pold proved the method is fruitful when (referring to Ink After Print literary platform and installation) he showed how „combinations of books, screens and online media related to a post-digital media reflexivity” (I’m quoting from ELO2015 catalogue). By the way, I think it is exactly such reflexivity which keeps popping out now and then when we discuss current media ecology so it deserves even more attention.

fot. Kathi Inman Berens

fot. Kathi Inman Berens

Therefore, in a similar way I’ve had some doubts about the otherwise very catchy Moulthrop’s formula that „remediation is never to have to say sorry for destroying literature in the name of >> the future of literature<<„. Of course the notion of remediation has been discussed, criticized (for many good reasons) and defended from almost every angle possible. But all doubts aside, to me the theory of remediation has always been a way to say that what we are dealing with is not the linear teleology of „progressing” (or „regressing” for that matter) media technologies but rather that it is the complex process of mutual transformations and contingent materializations of the creative process temporarily embodied as media. Sarah Kember and Joanna Zylinska in their Life After New Media.Mediation as a Vital Process offer an interesting account of procesual thinking about media and this procesual thinking is why they advocate using  the term mediation instead. Maybe this is why Espen Aarseth’s stance that all our discussions are not so much about digital/non-digital as they are about „politics of funcionality” has struck me as really insightful.

On the other hand, any frictions coming from the clash of paradigms might be very refreshing and rewarding as they broaden the scope of interrogations concerning the positions, attitudes and perspectives usually employed while encountering the work of e-lit. For somebody like me, primarily interested in media theory and media art, such discussions are often much more fruitful and inspiring than the ones I witness and participate in during (new) media art festivals and media theory conferences (I have already mentioned that  I usually utter the „new media” phrase with caution, haven’t I?).

fot. Kathi Inman Berens

fot. Kathi Inman Berens

It was practically impossible to digest all of the awesomeness of ELO 2015 – simply because of the obvious physical and mental constraints (sometime during the second day upon arrival I became dizzy, disoriented and numb to the extent that I was walking down the street without really knowing where I am, how I got there and where I’m heading – and I wasn’t even partying the evening before). Talan Memmott has captured the feeling in the short post at the ELO2015 FB’s event’s wall, saying that the conference was „simultaneously restorative and exhausting”. But precisly because our days were packed up to the physical limits and beyond, the creative process has been invigorated and sped up. It had a lot to do with the transversality of the space we were experiencing. Mornings and early afternoons were slightly more theory-oriented and consisted of classic presentation and discussion panels, late afternoons and evenings were designed as artists’ showcases.  The numbers are seldom (contrary to common belief) self-explaining but one cannot ignore the fact that during 3-day long conference we had a chance to see 5 exhibitions and 2 performance evenings, not to mention papers, „lightning talks”, artists presentation, all fascinating conversations going on during lunch and coffe breaks. It was massive indeed! After all, the conference program and catalogue edited by Anne Karhio, Lucas Ramada Prieto and Scott Rettberg counts 273 pages!.

So what follows in the next sentence is my take on „dispersed agency”. It wasn’t actually me, distinct, individual self who was thinking, posing questions and working to find out the answers: this was the act of plugging in into communal flow that has been initiated and maintained by the scholars, media practitioners, the artists, machines and materials comprising the installations, clouds in the sky over the city, the sounds of rain drops falling on the rooftop windows of our hotel room at night and all the body movements back and forth across the city and beyond (both expereinced and imagined). The notion of dispersed agency was employed by Simon Biggs during his presentation on the extremely inspiring performances: Bodytext, Tower and Crosstalk, first of which was also performed on the evening show. To me it is as a perfect example of agency distributed between human, machine and code. On the more mundane human level, ELO2015 community was as heterogenous as possible: 40% of artists and speakers were women and we came from 27 countries in the world (you can see the diversity growing between 2002-2014 at a blog post by Jill Walker Rettberg, informed by the research done by Daniela Ørvik from University of Bergen). NB: In terms of knowledge base, the wall of FB event is worthy to check out for all kinds of contacts, resources and information on ELO2015.

Next: about encounters, performances, flows and thoughts and what conference banquets are for (at awesome conferences as compared to banquet life at the average ones).

And I was supposed to write a book. Look, what I am doing instead. Am I just procrastinating again?


Jeszcze o humanistyce cyfrowej

Właściwie to będzie odrabianie zaległości po dłuższej przerwie wypełnionej głównie wyjazdami i pisaniem. Problem polega na tym, że właściwie wszystkie wyjazdy zasługiwałyby na opisanie, a to oznacza jeszcze więcej pisania… i tak koło się zamyka. Nie o tym jednak miałam…

Powrócę tutaj jeszcze do cyfrowej humanistyki, na kanwie szkoły letniej w Bernie (Digital Humanities Summer School w Bernie), w której – prócz mnie – uczestniczył także Lukasz Mirocha, autor bloga Człowiek i Technologie (i który zdążył opisać wydarzenie już jakiś czas temu). W dużej mierze moje wrażenia po tych kilku intensywnych dniach spędzonych w – skądinąd dość zrelaksowanej na codzień – stolicy Szwajcarii, w Uni Tobler, są podobne. Zwłaszcza w przekonaniu, że najciekawszy był wykład i warsztaty Davida M. Berry’ego, nie tylko redaktora m.in. znakomitej książki Understanding Digital Humanities, ale także autora The Philosophy of Software. Code and Mediation in the Digital Age,  który zaproponował krytyczne podejście do humanistyki cyfrowej. Dokładne zapisy z zajęć, robione za pomocą nrzędzi społecznościowego notowania (Framapad – co jest także interesującym przyczynkiem: używanie oprogramowania powstającego w strefie francuskojęzycznej), są zresztą dostępne na stronach szkoły. Berry nie uciekał od kwestii, o których często mowi się w kuluarach, ale nieco rzadziej  oficjalnie – o swoistym rebrandingu wielu ośrodków i etykiecie DH funkcjonującej jak przepustka do lepszego (zwłaszcza finansowo) świata („Because it is good money”). Projekt krytycznej humanistyki cyfrowej ma jednak znacznie głębsze aspekty; dla Berry’ego jest to przede wszystkim kwestia świadomości (i analizy) tego, jak ideologie i przekonania polityczne są wplecione w narzędzia cyfrowe. O tym, że dyskusja może być naprawdę gorąca, świadczyła wymiana opinii bezpośrednio po wykładzie – Berry poddał pewnej krytyce model, w którym znakomitą część pracy (np. przy archiwizowaniu) wykonują nieodpłatnie wolontariusze. Chodzi w tym przypadku po prostu o świadomość, że wpisujemy się w model korzytsania ze sporej ilości nieodpłatnej pracy, a nigdy dość przypominania, że model FLOSS to niezupełnie to samo, co ulubiony dzisiaj przez wiele korporacji crowdsourcing. Ta kwestia w najbliższej przyszłoście zapewne nabierze jesczze większego znaczenia, wraz z tym, jak na coraz większą skalę pojawia się model pracy akademickiej na pozycjach zawodowych pozbawionych zarówno stabilizacji, jak i stałej pensji (szczególnie widoczne w USA, ale i u nas presja na zatrudnianie na kilkuletnich kontraktach staje się coraz wyraźniejsza – warto przy tym wiedzieć, że często oznacza to np. niemożność wzięcia urlopu naukowego, czyli w praktyce brak szansy na pracę nad poważniejszym projektem typu habilitacja). Nie będę tutaj streszczać całego wykładu, obfitującego w znakomite spostrzeżenia – efektem kursu jest zresztą rodzaj propozycji wytycznych co do etyki prowadzenia badań w obszarze cyfrowej humanistyki (nacisk na otwarty dostęp do wiedzy wydaje się oczywistością, ale sądzę, że warto przy tym zwracać uwagę właśnie na kwestię ukrytych kosztow społecznych, z jakimi coraz czesciej wiąże się kwestia darmowej pracy w academii).

Najciekawszym wątkiem była dla mnie jednak kwestia „produktywnego spowalniania” – Berry nazwał tak praktykę swoistego intelektualnego wkładania kija w szprychy (rozpędzonej machiny projektu) polegającego na mnożeniu wątpliwości co do metod, podejść i celów. Myślę, że to samo sedno wielu problemów codziennych i naukowych życia akademickiego: zbyt często dajemy się ponieść pokusie, żeby „dla świętego spokoju” przemilczeć i przełknąć krytyczne uwagi, bo przecież trzeba zakończyć projekt, rozliczyć go, napisać raport itp. Mówiąc krótko – ten projekt swoistej „spowolnionej humanistyki cyfrowej” (padło nawet określenie – i jest w notatkach – „slow DH”) – może być realnym antidotum na technokratyczną presję efektywnosci (za niemal każdą cenę). Choć nachodzi mnie też refleksja – krytyczna – o lokalnej specyfice. Czy w kraju, w którym efektywność nie jest cnotą, a zgubna dążność do anarchii regularnym rysem życia społecznego, nie należałoby zmienić tego podejścia? A może zmienić podejscie do tej – skądinąd rzeczywiście zgubnej przy wielu inicjatywach – anarchii? I tak projekt krytycznej humanistyki cyfrowej zyskuje sobie kontynuację, a o której więcej powiem 11. października w Krakowie, podczas Ogólnopolskiego Kongresu Studentów i Doktorantów Historii Sztuki, w trakcie debaty, którą organizują Obywatele Nauki (blok „Open Access i Cyfrowa Humanistyka”).

Były jednak także propozycje z gruntu chybione: na przykład po całym warsztatcie poświęconym kompetencjom multimedialnym i narzędziu o kryptonimie SALSAH, rodzajowi VRE (Virtual Research Environment) (na marginesie, wcale nie tak odkrywczemu ani nowatorskiemu), okazało się, że z SALSAH można pracować tylko wtedy, kiedy jest się oficjalnym współpracownikiem partnerów projektu i że trzeba dużej ostrożnosci w posługiwaniu się systemem, bo można narobić szkód… Jeśli gdzieś można było zobaczyć palącą potrzebę uwzglednienia podejścia krytycznej DH, to właśnie tutaj. Przy okazji – cyfrowa humanistyka i OA to nie zawsze to samo… Bardzo dobrym i ciekawym narzędziem okazało się z kolei GEPHI (kolejny przyczynek do tematu software a la francaise), służące do wizualizacji i analizy sieci – nawet jeśli mój dość wolny laptop słabo radził sobie z uruchomieniem algorytmów. Warto, żeby każdy humanista zapoznał się z tym narzędziem (nie jest ono tak całkiem łatwe, ale właściwie jedyną wymaganą rzeczą jest pewna doza cierpliwości i sporo czasu). W ten sposób najłatwiej chyba przekonać się o tym, że wizualizacja danych to bardzo szczególna konwencja reprezentacji, nie zaś dowód w sprawie. Martin Grandjean, który prowadził warsztat, zaoferował cały tutorial na temat tego, jak pracować z własnymi danymi z Facebooka.

Szkołę letnią w Bernie – jedną z kilku, które odbywały się tego lata w Europie – zorganizowała organizacja infoclio.ch. Nie jest bez znaczenia, że są to historycy – uważam, że jedne z najciekawszych projektów w tym obszarze są właśnie często dziełem historyków (i archeologów). Jest także dość szczególna strefa cyfrowej humanistyki, o której często się zapomina – e-literatura (ale o tym, będzie oddzielnie, w związku z niedawną konferencją w Paryżu). W Bernie o takim właśnie projekcie, historycznym, Venice Time Machine, mówił Frédéric Kaplan (wykład dostępny na Vimeo)

Zupełnie nie zgadzam się jednak z Człowiek i Technologie w kwestii pokoleniowej – „humanistyka typu 2.0”, o której mowił David Berry wiąże się tylko w pewnym sensie z nowym pokoleniem badaczy, ale całą sprawę komplikują na przykład projekty w obszarze e-literatury, gdzie przedział pokoleniowy nie zawsze się sprawdza. Po drugie: cała narracja o „cyfrowych tubylcach” wydaje mi się z gruntu fałszywa: zwłaszcza, kiedy kolejne (coraz młodsze) roczniki studentów nie wiedzą o możliwościach sieci (narzędziach, strategiach, formułach komunikacyjncyh) zgoła nic. Bywa, że o Twitterze (nie mowiąc już o mniej chwalebnych lub bardziej wyspecjalizowanych zakątkach sieci) dowiadują się na zajęciach…

Communication and the City

Zakończyła się właśnie Digital Humanities Summer School na Uniwersytecie w Bernie, więc to świetny powód, żeby spełnić zapowiedź i przybliżyć poprzednią konferencję, na której byłam (bo za chwilę trzeba będzie opisywać aktualne zdarzenie). W dodatku hotelowy entourage sprzyja poczuciu wyrwania z miejsca stałego zamieszkania i trochę osłabia przytłaczające wrażenie napierających deadline’ów (tak, powinnam teraz robić coś innego). Dodatkowo pomaga w tym samo miasto, poczynając od pokoju hotelowego z widokiem na Jungfrau, przez spacery urzekającymi zaułkami Berna, po zrelaksowany styl bycia mieszkańców tego miasta (co zawsze podkreślają i potwierdzają moi berneńscy przyjaciele i znajomi).

Do rzeczy jednak. Communication and the City: Voices, Spaces, Media było olbrzymi konferencją, dosyć tradycyjną w formie, co jednak wcale nie miało negatywnego wpływu ani na poziom refleksji, ani na przepływy i kontakty między uczestnikami. Było BARDZO intensywnie – na jeden z ostatnich paneli zagnałam sama siebie prawie siłą (niemal padając ze zmęczenia) i jak się okazało, była to bardzo dobra decyzja, bo panel był szalenie ciekawy (a i zmęczenie, resztki choroby i zapowiedź migreny jakoś się rozwiały). Konferencja potwierdziła – pozornie dosyć oczywisty – fakt, że studia nad miejskością (urban studies) to przedsięwzięcie z gruntu inter- i transdyscyplinarne. Dlaczego „pozornie”? Bo dla mnie największą wartością konferencji była inter- i trans- praktykowana w najlepszy z możliwych sposób: wiele referatów dyskusji pokazało, jak mogą się nawzajem słuchać i inspirować badacze pochodząc  z rozmaitych dyscyplin, szkół i nurtów, praktykujący rozmaite ścieżki metodologiczne i że taka różnorodność ma potencjał oraz nie musi oznaczać rozmycia w czymś ogólnym, mętnym i nieokreślonym (interdyscyplinarność ma oczywiście także swoje pułapki).

Panel: Methods and Theories for Urban Communication Research

Bardzo ciekawe było metodologiczne wystąpienie Simone Tosoni, który proponuje potrzebę przemyślenia pojęcia „odbiorców” (audience) wobec zróżnicowania praktyk miejskiej publiczności. Jego postulat, żeby myśleć o „odbiorcach” nawet nie jako „użytkownikach”, ale jak o części pewnego asemblażu, z bardziej złożonym modelem aktorów spolecznych brzmiał bardzo po latourowsku i był jednocześnie bardzo przekonujący. Zwłaszcza potrzeba wprowadzenia terminu „media-related practices” w miejsce dawnego „odbioru mediów”. To bardzo sensowna i ciekawa propozycja, zwłaszcza w dobie rozmaitych wcieleń LBS, czyli location-based services, mediów opartych na geolokalizacji (np. Foursquare czy Yelp). Ich użytkownicy ze swoimi praktykami z pewnością nie mieszczą się w tym tradycyjnym modelu. Publikacje Tosoni są dostępne z jego strony internetowej (niektóre w jęz. angielskim). Wystąpienie było przygotowanie wspólnie z Seiją Ridell z University of Tampere, w ramach grupy roboczej Media and the City. Prezentacja Grega Dickinsona z Colorado State University przyniosła kolejną ciekawą propozycję metodologiczną: Dickinson jest zainteresowany przede wszystkim, jak połączyć dwa odległe od siebie poziomy doświadczenia/analizy: ucieleśniony (w postaci proprioreceptoryki, czyli w dużej mierze odruchowej „pamięci ciała”) oraz symboliczny (kwestia reprezentacji). Pokazał w swoim wstąpieniu, że obrazy znane z Disneylandu (a bazujące na „typowym” miasteczku amerykańskim) mogą w tym kontekście pełnić istotną funkcję: dawać poczucie komfortu (na zasadzie „wiem, gdzie jestem”). W dyskusji pojawiło się wiele intrygującch kwestii, m.in. pytanie zadane bodaj przez Ceesa Hamelinka otwarło cały nowy wątek dyskusji: dlaczego miasto powinno być strefą komfortu? dlaczego w ten sposób o nim myślimy? co to oznacza? czy miasto nie jest jednak swoistym poligonem doświadczalnym, gdzie konfrontujemy się z różnymi mikro- i makrodyskomfortami? Muszę przyznać, że – zwłaszcza w świetle dyskusji o gentryfikacji oraz estetyzacji miejskiej przestrzeni (czyli polityk „rugowania” niepożądanych elementów: od kiczu do miejskich włóczęgów) – te pytania sytuują się w samym centrum wielu współczesnych debat społecznych.

Panel: Urban Movements and Activism

Tutaj chyba najciekawsza była prezentacja Katie Hill, która przybliżyła projekt „Leeds Love It Share It”, powstałą w odpowiedzi na oficjalny slogan reklamowy miasta nieformalną sieć współpracy i wymiany, najpełniejszy materiał o projekcie prowadzonym jako action research oraz towarzyszącej mu inicjatywie Margins of the City można przeczytać tutaj. To, czego można rzeczywiście pozazdrościć ekipie realizującej projekt, zostało streszczone w zdaniu otwierającym: „otrzymaliśmy grant na opracowanie metodologii dalszych działań.” Trudno mi wyobrazić sobie otrzymanie analogicznego grantu w Polsce, bo u nas cala metodologia musi być sprecyzowana najściślej już w momencie składania wniosku grantowego, a najlepiej od razu już znać wyniki. Wystąpienie poświęcone akcji Brandalism – choć przybliżało interesującą inicjatywę – miało wszystkie cechy podobnych projektów (bo przecież nie jest to, wbrew temu, co sądzili chyba prezentujący 🙂 żadne odkrywanie Ameryki, a sprzeciw wobec reklamy niejedno miał oblicze). Podobnie jak kolejne w panelu wystąpienie Paolo Cardullo był to przykład na to, że nie jest dobrze, jeśli rewolucyjne uniesienie i żarliwość aktywistów nie idzie w parze z odpowiednią podbudową (żeby przy okazji Brandalism nie wpsomnieć ani słowem o adbustingu czy choćby Bilboard LIberation Front? Hmm… kładę to na karb wieku i braku doświadczenia). Były jednak interesujące momenty: Paolo CArdullo – mówiąc o przestrzeni informacyjnej miasta, coraz silniej penetrowanej przez technologie nadzoru na dużą skalę – wspomniał o Open Wireless Movement, ale najbardziej zapadł w pamięci przykład przytoczonego przez niego zdania z grafitti na ulicach Stambułu (wydarzenia w Gezi Park właśnie wchodziły w fazę szczytową): „I don’t have an internet connection but tweet on my behalf” (jako przykład kontrstrategii).

Nasze wystąpienie zostało ulokowane w panelu poświęconym rozmaitym nieformalnym strategiom posługiwania się miastem: Daniel Makagon poświęcił prezentację scenie punkowej, która rozgrywa się głównie w przestrzeniach typu DIY (ciekawe, bo jeden z mikro case studies z naszego krakowskiego projektu badawczego to Dietla 44, czyli coś co byłoby odpoiwednikiem miejsc, o którym mówił DAniel). W kuluarach wymieniliśmy uwagi na temat sceny niezależnej w ogóle i Daniel podzielił się obserwacją na temat… polskiego hip-hopu, o którym pisze pracę jeden z jego studentów w Chicago. Nikita Basov z Petersburga zajmował się wspólnotami kreatywnymi, prezentując głównie przykłady ze swojego rodzinnego miasta, m.in. znany rosyjski kolektyw „Szto delat?” (choć projekt, o którym mówił, był badaniami porównawczym Petersburga, Berlina i Barcelony). Wreszcie Caroline Chapain z University of Birmingham mówiła o przestrzeniach coworkingowych w Wielkiej Brytanii. Kiedy w kuluarach wymieniłyśmy uwagi na ten temat, była szczerze zdziwiona tym, że w Krakowie, Warszawie i innych dużych miastach polski przestrzenie coworkingowe funkcjonują jak wyznacznik stylu życia nowej miejskiej klasy kreatywnej. W Wielkiej Brytanii takie formy samoorganizacji nie mają w sobie nic „trendy”, a są raczej przykładem ducha spółdzielczości i samopomocy. Bardzo ciekawa dyskusja po naszej sesji zyskała kontynuację… podczas kolejnej sesji plenarnej.

W bardzo interesującym wykładzie (Rethinking the context-rich, adaptable, unfixed smart city) architekt, Alessandro Aurigi, przywołał frazę, którą posłużyłam się podczas dyskusji: jeden z uczestników naszych badań podczas wywiadu fokusowego określił mikrospołecznosci krakowskie i podejmowane przez nie działania w mikroskali (np. na rzecz miejscowego parku czy swojej ulicy) mianem „miejskiej akupunktury”. Nawiązał do tego Aurigi, bo jest to termin mający konkretne odniesienie w urbanistyce i architeturze miejskiej: Jaime Lerner określa tym mianem to, co w Polsce często nosi miano „małej architektury”.

Cały wykład Aurigi był niesłychanie interesujący: autor przede wszystkim przypomniał, że miasta zawsze podlegały rozmaitym działaniom naprawczym i że zazwyczaj postrzegano je jako będące „w kryzysie”. Najnowszą propozycją w tym zakresie jest tzw. Smart City – produkt proponowany przez IBM (w lokalnej prasie informowano swego czasu, że Kraków również przymierza się do zakupu tej platformy, co odbywa się zupełnie bez konsultacji społecznych – jest to wręcz groźne, bo w grę wchodzą m.in. rozmaite wrażliwe dane i obrót nimi na dużą skalę, nie mowiąc już o bardziej skomplikowanych aspektach tego zagadnienia). Najcenniejsze wydało mi się przeciwstawienie „smart city” opartego właśnie na „smart urban acupunture”, czyli lokalnym oddolnie kreowanym formom generowania i przetwarzania danych związanych z przestrzenią miejską (czymś, co Roger Malina swego czasu nazwał „otwartym laboratorium”, a co np. ma swoją odsłonę w postaci projektu zanicjowanego niegdyś przez Usmana Haque jako Patchube, a co obecnie zostało przejęte przez firmę LogMeIn i nosi nazwę Xively) innemu modelowi: „smart city” opartemu na „big data” forsowanym przez korporacje i duży biznes (propozycja IBM jest tutaj przykładem wręcz wzorcowym). Sądzę, że ta tematyka gwałtownie nabierze znaczenia wraz z coraz wyraźniejszym pojawieniem się na horyzoncie internetu rzeczy, który na razie kompletnie jest niewidoczny – ani dla użytkowników, ani dla dużej częsci refleksji kulturoznawczej poświęconej mediom. Ma to bardzo konkretny wymiar – już za dwa lata w Polsce mają być instalowane „inteligentne” liczniki energii elektrycznej, które będą gromadzić dane na temat zaskakującej ilości rozmaitych faktow związanych ze wzorem, w jaki konsumujemy energię elektryczną.

Panel: Technology and Performances of the Urban

To właśnie na ten późnopopołudniowy panel poszłam resztkami sił i prawie siłą ciągnąc się za włosy – a było warto. Głównie ze względu na fascynującą dyskusję poswięconą Foursquare, zainicjowaną przez wystąpienie Federiki Timeto z universytetu Urbino Carlo Bio, która prezentowała wyniki badań użytkowników aplikacji. Po raz kolejny potwierdziła się zasada: nie lekceważ kreatywności użytkowników: jedna z badanych osób nietypowo posługiwała się aplikacją, co – jak się okazało – miało związek ze skomplikowanym… życie uczuciowym. Coś, czego z pewnoscią twórcy aplikacji nie przewidzieli. Plus interesujące były uwagi uczestnikow z Hong-Kongu, którzy wnieśli aspekt zróżniocwania obserwacji w wymiarze globalnym. Christina Franken z Amsterdamu przyjechała nie jako przedstawicielka academii, ale jako projektantka aplikacji. Pokazała pomysł na TempSpot – aplikację (w bardzo zaawansowanym stadium projektowania), która ma pokazać możliwosci pozyskania na własną działalność czasowo wolnym pomieszczeń biurowych, których obecnie sporo znajduje się w miastach ogarniętych kryzysem – z drugiej strony równie duża grupa ludzi (wobec braku zatrudnienia) decyduej się na własną działalność poszukując odpowiedniego lokalu. Aplikacji łączy oferujących, poszukujących oraz ewentualnych współpracowników. Anneke Coppoolse z Lingnan University pokazała projekt swojej pracy doktorskiej: posługując się metodologią etnografii wizualnej zamierza zbadać życie pracowników zajmujących się czyszczeniem miasta i przetwarzaniem odpadów – wiele z tych osób to kobiety z Azji Południowo-Wschodniej, przybyłe do Chin w poszukiwaniu lepszej pracy.

To tylko bardzo pobieżna relacja z pewnego wycinka konferencji, bo olbrzymia ilość świetnych dyskusji przenosiła się także w kuluary: przerwy lunchowe i kawowe oraz inne okazje towarzyskie, stąd wrażenie bardzo intensywnych trzech dni, które dały mi mocny upgrade moich własnych pomysłów i projektów. Teraz siadamy do artykułu.

Konferencje, zjazdy i kongresy

Nie będę już nawet próbować tłumaczyć się z bardzo długiej nieobecności na blogu. Jedyne wyjaśnienie ma związek z intensywną aktywnością naukową 🙂 Sporo mam w tym roku do napisania i często są to projekty wymagające dość intensywnego skupienia. Urlop naukowy okazał się zupełnie nie-wypoczynkowy.

Tym razem będzie bardzo konferencyjnie, bo rok 2013 z pewnością zapisze się jako bardzo intensywny pod tym względem: dopiero co zakończył się I Zjazd Filmoznawców i Medioznawców w Kamieniu Sląskim (6.-8.-06.), po którym niemal natychmiast znalazłam się na międzynarodowej konferencji Communication and the City: Voices, Spaces, Media (14-15.06) na University of Leeds po to, by za kilka dni ruszyć do Berna na Digital Humanities Summer School (26-29.06). Choć ta edycja (jest ich jeszcze kilka w Europie tego lata) jest zorientowana mocno na historyków i organizowana przez infoclio.ch, to dominuje duch interdyscyplinarności a ja już z góry cieszę się na możliwość spotkania z Davidem Berry, reprezentującym krytyczne podejście do cyfrowej humanistyki, autorem m.in. „The Philosophy of Software. Code and Mediation in the Digital Age” (Palgrave Macmillan 2011) oraz na warsztaty prowadzone m.in. przez Susan Schreibman. A przede mną jeszcze tura wrześniowa (prócz zwyczajowego wyjazdu na Prix Ars Electronica 2013 do Linzu, czekają mnie dwa duże wydarzenia: II Zjazd Kulturoznawczy „Więcej niż obraz” (notabene, jest już program z uczestnikami paneli oraz referatami zakwalifikowanymi do sesji okołopanelowych) oraz – to wygląda na highlight of the year – konferencja Electronic Literature Organisation 2013 w Paryżu, pod hasłem „Chercher le Texte. Locating the Text”.  Nie; nie obrabowałam banku, zawdzięczam te możliwości resztkom funduszy na działalność statutową, jakie jeszcze pozostają do dyspozycji uczelni a w przypadku Digital Humanities Summer School – grantowi przyznanemu mi w ramach programu SET funkcjonującemu na mojej macierzystej uczelni (za co jestem niezwykle wdzięczna). Dlaczego o tym w ogóle piszę? Bo od czasu konferencji w Leeds nieodmiennie towarzyszy mi specyficzne poczucie: mam świadomość, że znajduję się w pozycji uprzywilejowanej, a nie powinnam – to powinien być chleb powszedni naszego życia naukowego, nie zdarzenie od wielkiego dzwonu, jeśli ma się imponujący grant wygrany w loterię noszącą znamiona konkursu. Wielu moich kolegów, koleżanek, bliższych i dalszych znajomych nie stać już nawet na ważne konferencje ogólnopolskie (zwłaszcza, że opłaty konferencyjne często oscylują – bywa – wokół kilkuset złotych, czasem przekraczają tysiąc – można sprawdzić, rok mamy w humanistyce wybitnie  kongresowy). Tym bardziej wdzięczność należy się tym organizatorom, którzy nie windują zanadto opłat – obie imprezy naukowe, o których piszę powyżej, zaliczają się właśnie do tego grona.

Najmocniej zainspirowało mnie jednak do podjęcia na nowo trudu blogerskiego doświadczenie konferencyjne w Leeds. Szczerze mówiąc nie przypuszczałam, że kiedykolwiek będę występować na jednej konferencji z Ceesem Hamelinkiem, Markiem Grahamem (tak, tym od „Sentient City – co prawda paper prezentowała jego doktorantka, Heather Ford z Oxford University, ale on sam był obecny w trakcie panelu i sesji plenarnych), Lukiem Pauwelsem czy Gilian Rose (temat badań metodami wizualnymi był jednym z głównych wątków). Pojechałyśmy z dr Magdaleną Zdrodowską z prezentacją wniosków z naszego projektu realizowanego z Malopolskim Instytutem Kultury, „Kultura miejska – węzły i przepływy”, o którym pisałam także na tym blogu. To były niezmiernie intensywne 3 dni, w trakcie których znowu towarzyszyła dosyć uporczywa myśl: wszystko jest tak, jak u nas, tylko, że… zupełnie inaczej. Tym razem jednak spróbuję to „inaczej” sprecyzować. Rzecz dotyczy, rzecz jasna, odmienności kultur konferencyjnych (a także znacznie szerzej – kultur intelektualnych w ogóle). Najpierw o tym, co jest zupełnie takie samo: sprzęt, logistyka, sale konferencyjne i catering. Później natomiast pojawia się to wszystko, co natrętnie każe się zastanawiać: skąd to poczucie bycia po drugiej stronie lustra? Zeby uprościć sprawę, ujmę to w kilka punktów, które są ze sobą powiązane subtelnymi relacjami przyczynowo-skutkowymi:

1. Na konferencję przyjeżdża się do pracy: nie na zakupy (notabane, księgarnia wydawnictwa Blackwell przy uniwersytecie mocno rozczarowuje), nie na zwiedzanie miasta ani też niezupełnie towarzysko. Z tego wynikają punkty kolejne.

2. Bierze się udział w tylu sesjach i panelach, w ilu fizycznie i intelektualnie daje się radę (w zasadzie – prawie cały dzień, od 9:15 do 18.30). „Bierze się udział” oznacza: zabiera się głos w dyskusji; formą preferowaną udziału w dyskusji jest zadawanie pytań prelegentom nie zaś dość długie monologi z cyklu „napisałbym to zupełnie inaczej” (forma genderowa nie jest tutaj przypadkowa). Guilty as charged, mnie też się to czasem zdarzało/zdarza, warto się pilnować.

3. Dyskusja po wystąpieniach jest NAJWAZNIEJSZA; dlatego referaty mają tylko po 15 minut, a przekroczenie limitu czasowego jest równe morderstwu z premedytacją – dlatego też nikt nie streszcza zebranym Foucault’a i innym książek, których znajomość jest STANDARDEM, nie czymś nadzwyczajnym. W ogóle nikt niczego nie streszcza (jeśli już, to streszcza się), prezentuje własne badania, przemyślenia lub własną analizę (konieczna a często imponująca humanistyczna „narzędziówka” jest oczywiście w tle; wyraźnym dla wszystkim, którzy wiedzą; jak ktoś nie wie – trudno, musi nadrobić zaległości).

4. Nie słyszy się w najbardziej luźnych kuluarach żadnych „jeszcze nie wiem, co jutro powiem”, „coś tam jutro sklecę”, „wczoraj siedziałem nad prezentacją do rana”. Jeśli tak jest – jest to słodka tajemnica prelegentów, w każdym razie na 18 wystąpień, które widziałam, jedno sprawiało wrażenie średnio przemyślanego (nic dziwnego, że to jedno wystąpienie w trakcie dyskusji nie stało się przedmiotem żadnego pytania).

5.  Ponieważ zadawanie pytań i dyskusja jest OCZEKIWANYM elementem konferencji, to jest także składową pracy, o której pisałam na początku – w pytaniach nie chodzi jednak o pognębienie prelegenta i wykazanie mu, że a) myli się fundamentalnie b) nie przeczytał kolejnych 10 tysięcy książek, które należałoby przy tej okazji c) źle zaplanował/a badania / przeprowadził/a analizę, etc. Dlaczego nie c)? Bo oczywiście poziom tychże jest generalnie wyrownany, pomylić się albo czegoś nie przeczytać zawsze można (jeśli nie jest to „Nadzorować i karać” wspomnianego Foucault czy „Production of Space” Lefebvre’a, czyli fundamenty, to żaden wstyd).

6. Powyższe punkty powodują, że wszyscy są a) wyluzowani, choć bardziej czy mniej zestresowani przed własnym referatem b) Z GORY DOBRZE NASTAWIENI DO INNYCH PRELEGENTOW (to jest takie podejście „by default”) c) mili d) na bardzo międzynarodowej konferencji nie oczekują perfekcyjnego opanowania jęzka Szekspira od uczestników nieanglojęzycznych (wbrew naszym stereotypowym przekonaniom, jeśli temat zaintryguje, ludzie są skłonni słuchać nawet najbardziej karkołomnych łamańców fonetycznych i gramatycznych); tym, czego się oczekuje jest komunikatywność, nie zaś perfekcyjna i ponadprzeciętna kompetencja językowa. Lepiej raczej mówić niż czytać, choć czytanie uchodzi – wtedy publiczność stara się podążać równie czujnie, nawet jeśli nie jest to łatwe (patrz pkt. 1 – jesteśmy w pracy).

Zupełnie odmienny jest natomiast rodzaj pytań i paradygmatow badawczych: na konferencji gromadzącej specjalistow od komunikacji i mediów z odchyleniem raczej w stronę nauk społecznych (choć o wyraźnie humanistycznym profilu) nikt nie zadał nam pytania o „reprezentatywność” badań i o to, „jak uogólnić”. W ogóle nie było pytań o to, dlaczego tak właśnie a nie inaczej  zaplanowałyśmy badania (najwyraźniej wiedza o tym, na czym naprawdę polega paradygmat jakościowy jest tam bardziej rozpowszechniona). Była natomiast dyskusja o estetyzacji przestrzeni publicznej jako strategii gentryfikacyjnej – coś, o czym swego czasu pisałam, a dyskusja (która przeniosła sięw  kuluary i na przerwę lunchową) potwierdziła wszystkie moje wnioski z napisanego przed kilkoma laty tekstu oraz pokazała mi, jak nośny i aktualny w wielu miejscach jest to temat.

O zawartości konferencji będzie oddzielnie, na razie próbowałam sprecyzować „jak nie tak, jak tak” (mówiąc słowami Ferdynanda Kiepskiego), w czym zapewne nie jestem odkrywcza, bo podobne spostrzeżenie pewnie towarzyszą wszystkim, których uderza ta różnica.

I z fascynującego, stymulującego intelektualnie, globalnego w zasięgu wydarzenia wróciłam prosto w awanturę o „ideologię gender”, nacechowaną takim stężeniem bredni, że polemika z nimi urąga akademickim standardom. Wiem, będzie krzyk, że to postawa elitarna i że nie chcę pokornie nieść kaganka oświaty w lud (w tym przypadku – hierachów Kościoła katolickiego). Drogi ludzie, a idźże na jakikolwiek kurs gender studies na jakiejkolwiek polskiej uczelni, na niektórych to nawet bezpłatne albo przeczytaj dwie lub trzy książki należące do podstawowego repertuaru tej subdyscypliny.


Niespełna tydzień temu uczestniczyłam w okrytej niezwykłą sławą konferencji „Technologie przyjemności. Kultura substancji psychoaktywnych” organizowanej przez takie oto gremium: Instytut Socjologii UJ, Instytut Sztuk Audiowizualnych UJ, Katedra Performatyki na Wydziale Polonistyki UJ, Studencka Inicjatywa Narkopolityki. Zdarzenie stało się sławne na długo zanim pierwsi prelegencji zasiedli przy stoliku w sali Instytutu Socjologii UJ w Krakowie: fejsbukowe wydarzenie liczyło w pewnym momencie dobrze ponad tysiąc chętnych. Zdecydowanie laureat w kategorii akademicki „hype” roku (a może nie tylko roku?). Organizatorzy wprowadzili więc rejestrację, co niebacznie ogłosili tylko na stronie eventu – ponieważ miejsca wyczerpały się w godzinę, znakomita większość pozostała rozgoryczona i dawała wyraz swojemu rozczarowaniu albo wprost atakowala organizatorów. A każdy, kto kiedykolwiek cokolwiek organizował na jakiejkolwiek uczelni dobrze wie, jak niewdzięczna to rola i jak skomplikowanych zabiegów wymaga tak prosta, wydawałoby się, sprawa, jak przeniesienie panelu do większej sali. W każdym razie ogromne pdziękowania i czapki z głów dla organizatorów (a tak naprawdę Michała Gulika, doktoranta w ISzA UJ, za pomysł, upór i konsekwencję).  Był streaming i podobno czasem działał. Zdaje się, że będzie wydawnictwo. Załuję, że mogłam uczestniczyć tylko w bardzo ograniczonym zakresie.

Jutro kolejna konferencja, tym razem nieco innego kalibru i już nie w Krakowie, a w Lublinie  – Zwrot cyfrowy w humanistyce. Digital Humanities – etykieta, która w ostatnich latach stała się kolejnym „buzz word” akademickiego światka – powoli pojawia się także i u nas. No właśnie, hype/hajp czy coś więcej? Ile w cyfrowej humanistyce pozostaje humanistyki? Czy rację miał Lev Manovich pisząc kiedyś w jednym ze swoich tweetów, że tradycyjnej humanistyki należy się pozbyć (ale ujął to znacznie dosadniej – choć nie mam stosownej dokumentacji pod ręką, niestety, polegam na własnej pamięci). Między innymi o tym będę chciala podyskutować – sama zamierzam zastanowić się, czy „cyfrowość” jest jesczze w ogóle jakimś wyznacznikiem i czy może jesczze stanowić kryterium czegokolwiek, zwłaszcza w świecie, który w znaczący sposób staje się hybrydowy a materialność/rzeczowość nie tylko nie znika z pola widzenia, ale staje się wręcz kluczowa w dobie drukarek 3D i (jak chcą niektórzy) nadciągającej rewolucji postindustrialnej oraz „biurkowych fabryk”? Tak naprawdę jednak dręczy mnie pewien niepokój, czy aby humanistyka cyfrowa w polskim wydanie nie będzie się sprowadzać zaledwie do pomysłów na coraz bardziej wyrafinowane form wizualizacji danych, szukania wzorów i rezygnacji z bardziej zaawansowanej teorii (w  myśl postteoretyczności DH i jej metodologicznego skrzywienia)? Czy nie będzie to zwrot o charakterze prymarnie reakcyjnym – bo przecież u nas krytyczny potencjał studiów kulturowych, badań feministycznych, gender studies, teorii queer i zwrotu postkolonialnego (o innych „zwrotach” już nie wspominając) nigdy nie został ani rozpoznany, ani poważnie potraktowany, i wciąż często jest pozycjonowany w naszym akademickim światku jako fanaberia. Czy nie będzie to próba wepchnięcia nas do kąta, w którym zadaniem humanistów ma być zajmowanie się tym, co „uniwersalne i ponadczasowe”, „pięknem”, „wartościami” i „dziedzictwem”? Czy kogoś takie pytania też nurtują? Zobaczymy jutro.

Nowa nauka? Z punktu widzenia enfant terrible (cz. 1)

Udział w Forum Nowej Nauki był bez wątpienia bardzo inspirującym doświadczeniem – za takie bowiem uznaję zdarzenia, które wywołują spory ruch myśli zarówno w trakcie trwania sesji, jak i w jakiś czas po jej zakończeniu. Przypadło mi w udziale uczestnictwo w panelu zatytułowanym „Nauka i marketing”, w korespondencji organizatorzy poprosili o odpowiedź na pytanie, w jaki sposób naukowiec może tworzyć swój wizerunek i do czego to może w ogóle służyć. Muszę przyznać, że było to spore wyzwanie, bo na codzień raczej nie myślę o podejmowanych działaniach w kategoriach „tworzenia wizerunku” (kojarzy mi się to raczej z podporządkowywaniem swoich działań image’owi). Po głębszym zastanowieniu doszlam jednak do wniosku, że – istotnie – uczestnicząc w wielu sieciach wymiany myśli i wielu obiegach informacji, tworzymy jednocześnie pewien wizerunek nie tyle siebie, ile raczej – za sprawą swojej biografii – wizerunek tego, czym jest nauka, kim jest naukowiec (naukowczyni) i co to znaczy uprawiać naukę. Z perspektywy dyskusji, które toczą się w środowisku ważna wydała mi się kwestia przekraczania granic; zwłaszcza zaś wykraczania poza academię. Nieprzypadkiem najciekawsze i najbardziej stymulujące intelektualnie wydarzenia ubiegłego roku, w jakich brałam udział, odbywały się poza murami uniwersytetu, na styku nauki, sztuki, aktywności społecznej i technologii (zaliczyłabym tutaj przede wszystkim część konferencyjną ubiegłorocznej Ars Electroniki w Linzu, tegoroczne transmediale w Berlinie, a przede wszystkim chyba lubelski MINDWARE: Technologie dialogu. To, co łączyło te trzy okazje, to fakt, że spotkały się tam bardzo różne środowiska, w tym także ludzie bardzo krytyczni w stosunku nauki i naukowców, skłonni do zadawania niewygodnych pytań np. o sposoby legitymizacji faktu naukowego, o możliwości uprawiania nauki zaangażowanej itp. Jednym słowem, przekraczanie granic rozumiałam na potrzeby tego wystąpienia bardzo szeroko: nie jest bowiem jakąś szczególną tajemnicą, że zdarza mi się funkcjonować między różnymi środowiskami rownież z tego powodu, że zajmuję się muzyką i twórczością w ramach sceny niezależnej (czymkolwiek ona dzisiaj jest). Przestrzenią, w której to przekraczanie granic najlepiej widać na codzień, jest sposób naszego funkcjonowania w sieci – profil na Facebooku czy konto na Twitterze stają się takimi „terminalami” naszych tożsamości: to tutaj nasi „znajomi” (pochodzący z bardzo różnych środowisk) widzą nasze wybory, komentarze i działania. To tutaj często przekracza się jeszcze jedną granicę: między badaniami a dydaktyką. IMHO naruszenie tej granicy wydaje się szczególnie symptomatyczne w kontekście zmiany paradygmatu polegającego na rosnącej roli form wspólnotowego i partycypacyjnego wytwarzania wiedzy (nie chcę tutaj oczywiście popadać w naiwność, o złudzeniach co do szczególnie twórczej roli uczestników kultury partycypacji pisano tu i ówdzie – faktem jest jednak, że wobec mnożenia się memów, trendów, nowych seriali itp. studenci często pełnią podczas zajęć rolę przewodników, krótko mówiąc przepływ działa w obie strony, bo nikt w pojedynkę nie jest w stanie zmapować oblicza dzisiejszej sieci). Drugą ważną tezą mojej prezentacji było to, że środowisko tak mocno zsieciowanych, błyskawicznych obiegów informacji, jest środowiskiem ryzykownym, gdyż należy pożegnać się ze złudzeniem, że będziemy w stanie nasz wizerunek kontrolować. Jest on nadzwyczaj podatny na przejęcia, zniekształcenia i przekłamania, to jest pewne konieczne ryzyko, które trzeba podjąć. Osobiście nie czuję się gotowa, żeby podjąć ryzyko publikacji artykułu w wersji „beta”, ale nie dlatego, że boję się krytyki, jak to dopowiedzieli sobie niektórzy (jeden z panelistów aż jęknął z dezaprobatą i do końca traktował mnie nieco protekcjonalnie, co jest zresztą świetnie znaną mi tradycją wymian na linii nauki ścisłe – humanistyka w Polsce). Póki co, nie publikuję artykułów w wersji beta dlatego, że nie jestem w stanie odpowiedzieć na oczywistą w takich warunkach poważną i wymagającą staranności dyskusję. Nie w tych warunkach, w jakich pracujemy; nie przy tych obciążeniach, nie przy specyfice pracy humanisty, która wymaga przemyślenia nie tylko argumentu, ale także formy, jaką ów przybiera itp. Uzasadniłam to zresztą w komentarzu, jakim zareagowałam na wspomnianą w linku w poprzendim zdaniu relację „Nauko, otwórz się” w serwisie „Nauka w Polsce” (NB: świetnie widać problem, o którym piszę, bo nadużywam bezpośrednio po sobie „dyskusji” pisząc w nieustannej presji czasu)

Szkoda, że Pani Rybicka z całej mojej prezentacji zapamiętała tylko dwa ostatnie zdania i to w dodatku zupełnie wyrwała je z kontekstu – mówiłam o tym, że środowisko mediów zsieciowanych jest trudną przestrzenią komunikacji i oznacza konieczność otwarcia się na ryzyko. W przypadku humanistów nie publikuje się po prostu „wyników badań”, a czasami dość złożone wywody, które muszą mieć jednak dopracowany charakter. Lęk jest związany więc nie tyle z obawą przed krytyką, ile z tym, że taka dyskusja będzie wymagała błyskawicznych reakcji i obszernej dyskusji, za którą trudno nadążyć. Gdybym obawiała się krytyki, nie zabierałabym głosu w tego typu konferencji. Rzeczy zamieszczone w sieci żyją swoim życiem i nie możemy ich kontrolować – kryją się w tym istotne szanse, ale w tej sytuacji trzeba rzeczywiście starannie dobierać narzędzia komunikacji: taki był generalny wniosek mojego wystąpienia.

To zresztą przypadek potwierdzający moją tezę, podobnie, jak wymiana zdań z , która miała miejsce jeszcze w czasie trwania sesji:

Dzięki szybkiej komunikacji na Twitterze udało się wyprostować przynajmniej jedno nieporozumienie. A jednak poczucie „not getting it” towarzyszyło  wielu uczestnikom tej debaty i może warto byłoby do tych dyskusji powrócić przy jakiejś sprzyjającej okazji? Nam, humanistom (mówię tutaj w pewnym sensie także za innych uczestników tego spotkania) trudno było zrozumieć zupełne lekceważenie dla nowych form komunikacji, które przekładają się nie tylko na zmianę praktyk kulturowych, ale na postrzeganie przedsięwziecia „nauka” w ogóle i nie chodzi tutaj tylko o prowadzenie badań za pomocą narzędzi społecznościowych; dla przedstawicieli „science” z kolei wystąpienie z Facebookiem i Twitterem w tle było najwyraźniej całkowicie trywialne. Sądzę, że tutaj kryje się największe nieporozumienie tej debaty – nauki nie wystarczy dzisiaj „popularyzować”, ani „promować”; nie chodzi tylko o innowacyjne projekty edukacyjne i zachęcanie uczniów, żeby chcieli być odkrywcami. To też się liczy i jest pewnie ważne. Nie zmienia to jednak niczego, jeśli chodzi o sposoby komunikowania naukowców ze swiatem „zewnętrznym” – a wydaje się, że jednym z naszych największych wyzwań obecnie jest załamanie tego wygodnego złudzenia, że „nauka” jest jakąś izolowaną wyspą i świątynią wiedzy. IMHO żeby przywrócić jakiś rodzaj spolecznego zaufania do faktów naukowych, warto może pomyśleć o zmianie całościowej koncepcji tej komunikacji – podeprę się tutaj artykułem Alice Bell oraz dyskusją, jaka mu towarzyszy i wrócę do tego wątku w kolejnym wpisie. Wątek będzie także dotyczył relacji między „nauką” a „rozrywką”. Powróce też jeszcze do owych nieszczęsnych wymian między „science” a „humanities” w Polsce, bo ten wątek już się tutaj pojawiał i chyba czas ku temu powoli dojrzewa.

P.S. A teraz się narażę: oczywiście, że naukowcy (mam na myśli „science”) mogą się mylić, to jest przecież część metody; wolałabym jednak, żeby robili to nieco taniej niż w przypadku LHC. Albo żeby potrafili to lepiej wytłumaczyć tym, którzy na pomyłki się zrzucają (bo mówimy o finansach publicznych).

P.S. 2 Podziękowania należą się CITTRU za stworzenie przestrzeni dla bardzo ciekawej debaty. Załuję, że nie mogłam uczestniczyć w całej konferencji, na szczęście są dokładniejsze relacje w portalu Historia i media oraz na stronie Radosława Bomby.

The Incompatible Public

Taki tytuł nosił jeden z głównych [keynote] wykładów (autorstwa Jodi Dean) w ramach sympozjum in/compatible podczas tegorocznego transmediale, funkcjonującego twitterowo jako #tm2k12. Seminarium dzieliło się na trzy bloki tematyczne: in/compatible publics, in/compatible systems oraz in/compatible aesthetics. Wykład Jodi Dean, który dotyczył ruchu Occupy, mieścił się w formule in/compatible publics. Idea niekompatybilności była bardzo inspirującą osią organizująca rozważania na wielu płaszczyznach – dawała się także odszukać w przestrzeni wystawy Dark Drives, która w pewnym sensie była podsumowaniem 25 lat transmediale. Wracam jednak do wykładu, bo dostarczył mi mieszanej inspiracji. Zacznijmy jednak, klasycznie, od tego, co było rzeczywiście inspirujące. Jodi Dean jest politolożką związaną z Hobart and Williams Colleges w stanie Nowy Jork (tutaj można zaznajomić się z imponującą listą jej publikacji), prowadzi także bloga, z którego sporo można dowiedzieć się na temat ruchu Occupy, w który jest zaangażowana. Tym, co zachęciło mnie do pójścia na wykład, była intrygująca myśl wyrażona w krótkim opisie: o tym, że kapitalizm komunikacyjny [communicative capitalism] prezentuje się jako przestrzeń zapraszająca do dialogu i partycypacji – ruch Occupy, podejmując to zaproszenie i traktując je poważnie, spotyka się z gazem pieprzowym i siłowymi sposobami „oczyszczenia” przestrzeni publicznej. W ten sposób najpełniej ujawnia niekonsekwencje i wewnętrzne sprzeczności systemu kapitalistycznego zorganizowanego wokół technologii informacyjnych. Zatem myśl, że praktyka okupowania jest performatywną polityką, jak to określiła Dean, celowo wojowniczą [militant] i niedemokratyczną każe zmienić nieco kategorie opisu na bardziej wyrafinowane (nawet jeśli nie jest to aż tak radykalna inowacja, a wręcz świetnie mieści się w tradycji zainicjowanej przez prowosów i sytuacjonistów). W dzisiejszych realiach zdanie o tym, że „okupacja jest formą organizującą niekompatybilność kaitału i ludzi” daje do myślenia, zwłaszcza, jeśli kapitał rozumieć jako zdematerializowane pływy finansowego potencjału. Bardzo użyteczna była też bardzo szeroka – nic dziwnego, Dean pisała o Imperium Negriego i Hardta – definicja klasy pracującej (wszyscy, którzy zmuszeni są do sprzedawania swojej pracy, by przeżyć).

Generalnie jednak wykład wzbudził we mnie bardzo mieszane uczucia. POczynając już od przedziwnej, otwierającej wykład konstatacji, w której Dean jednym tchem wymieniła rewolucje w Tunezji, Egipcie i Stanach Zjednoczonych. Choć Amerykanie z ruchu Occupy często mowią o inspiracji ruchami na Bliskim Wschodzie i w północnej Afryce, to od osoby uprawiającej teorię na poziomie uniwersyteckim oczekiwałabym jednak bardziej zniuansowanego podejścia i większej wnikliwości. Po roku od wydarzeń na placu Tahrir widać coraz wyraźniej, że nie jest jednak – jak zwykle z utęsknieniem wyczekiwana przez światową lewicę – globalna rewolucja, a zdarzenia w Tunezji i Egipcie (zwłaszcza w Egipcie, gdzie coraz wyraźniej mówi się o spolecznym poparciu dla wprowadzenia szariatu!) to zupełnie inna bajka niż kolejne okupacje miejsc publicznych w amerykanskich miastach. A to tylko starter. W całym wykładzie nie padło ani jedno zdanie na temat tego, dlaczego prelegnetka uważa te ruchy protestu za podobne, co każe podejrzewać, że „ślepą plamką” teorii Dean jest teoria postkolonialna. O ile podniecenie faktem, że jak stwierdziła wykładowczyni, obserwujemy najbardziej ekscytujące dla amerykańskiej lewicy wydarzenia od 1968 roku może być zrozumiałe, to niezupełnie zrozumiałe jest traktowanie ruchu Occupy jako wyraziście lewicowego – a jednym z najsłabszych punktów wykładu było nadzwyczaj delikatne prześlizgnięcie się nad tym, jak poważną siłą podczas wielu zdarzeń była Tea Party (naprawdę wystarczy powiedzieć, kto wypisuje czeki dla skrajnej amerykanskiej prawicy?). Drugim powodem (poważnym) mojej nieufności było obsadzenie w roli diabolicznego zagrożenia zjawisk sygnowanych słowami: fragmentaryzacja, rozproszenie i zróżnicowanie. Właściwie nie powinno mnie to dziwić, bo przy całym (często czysto werbalnym i wyłącznie deklaratywnym) wsparciu dla różnic i odmienności, lewica bardzo słabo radzi sobie z tymi tematami, zawsze ostatecznie preferując utopijną iluzję o jedności, zwłaszcza w obliczu czegoś, co zazwyczaj przybiera postać argumentu ostatecznego: ale przecież musimy działać (zjednoczeni)! W tym przypadku można byłoby oczekiwać choćby próby teoretyzowania wspólnoty poza modernistyczną dychotomią indywidualizm – społeczność. Jak mówię, zupełnie nie przekonuje mnie wspieranie wewnętrznych rożnic na poziomie deklaratywnym i opisowym (jak w przypadku opisu procedur pracowitego wykuwania kompromisu). Brakuje mi wyrazistszej teorii różnicy, która w przypadku lewicy nie bylaby zafiksowana na niechęci wobec wszystkiego, co tylko z daleka pachnie Derridą. Istotną luką w rozważaniach na temat Kapitału jest jego absolutyzacja. Czasem mam wrażenie, że niektórym lewicowym teoretykom Kapitał zastąpił nieobecnego Boga. A kapitał ma swoje kulturowe uwarunkowania i warto byłoby czasem może wrócić do Webera, bo czymś innym jest kapitalizm w Niemczech, czym innym w Skandynawii, a czym innym w Chinach.

Wszystko to zapewne pozostałoby zamknięte w moim notatniku i czekało na lepszą okazję (i potrzebę ujawnienia), gdyby nie zdarzenie, którym cały wykład się zakończył. Moderator, Krystian Woznicki rozpocząl od zadawania pytań, które wskazywały na potrzebę wprowadzenia jednak nieco delikatniejszej kreski w opisie zdarzeń niż ta, którą fundowała nam Jodi Dean. Zastrzeżenie dotyczyło podziału wyrażonego w sloganie „We are 99%”. Padło pytanie do sali „Kto z Was jest 99%”, na co niemal wszyscy ochoczo podnieśli ręce. Ja nie podniosłam. Podnoszenie rąk w tym trybie źle mi się kojarzy. Widownia już buzowała. I kiedy Woznicki sterował w stronę pytania „Ciekaw jestem, dlaczego niektórzy nie podnieśli rąk” Pytanie skierowane do Dean „Czy rzeczywiście wszystko jest czarn-biale?, czy jest tutaj miejsce na szarość?” Spotkało się nie tylko ze zdecydowanym „Nie, to jest czarno-białe”, ale z okrzykami z zsali „Tu nie ma miejsca na szarość”. Uświadomiła sobie nagle, że chyba jestem po drugiej stronie lustra. Bo rolę teorii zawsze widzę w mnożeniu wątpliwości, a nie w dawaniu gotowych odpowiedzi. Mało tego, sądzę, że bezpieczniejszy jest świat, w którym jest miejsce na szarość. Nic nie poradzę na to, że w takich momentach uruchamiają mi się zasoby pamięci kulturowej, które nie pozwalają bezproblemowo akcpetować tego, że „cala sala klaszcze z nami”. Bo kiedyś już wszyscy klaskaliśmy i byliśmy we wspólnocie o stężeniu 99%. I żadne szlachetne cele oraz konieczność piętnowania systemu opartego na chciwości, bezwzględności i nierowności nie oznaczają, że świat jest czarno-biały. Z takiego ziarna nic dobrego nie może się urodzić.

Muszę przyznać, że nie zostałam do końca dyskusji, która zamieniła się bardziej w uliczną agitkę. To trochę inna przestrzeń, w której naprawdę trudno jest o wysłuchanie argumentów. Kurczy się przestrzeń debaty przy obfitości technicznych możliwości – najlepiej pokazała mi to po powrocie tragifarsa „spotkanie rządu z internautami”, a raczej to, co udało mi się z niej zobaczyć. Zobaczylam szklaną ścianę, po której obu stronach stoją postacie wykrzywiające się w żałosnych grymasach. Ale to już temat na zupełnie inny wpis.